Trong quá trình chăm sóc người bệnh ung thư gan, chế độ ăn uống luôn là mối quan tâm hàng đầu. Nhiều gia đình vì quá lo lắng nên đã áp dụng các hình thức kiêng khem nghiêm ngặt, đôi khi thiếu cơ sở khoa học hoặc dựa vào truyền miệng. Điều này vô tình khiến sức khỏe người bệnh suy giảm, ảnh hưởng xấu đến quá trình điều trị. Bài viết này sẽ phân tích những sai lầm phổ biến khi kiêng khem, lý giải nguyên nhân và hướng dẫn các giải pháp khoa học để người bệnh có thể ăn uống đúng cách, duy trì thể trạng tốt nhất trong quá trình điều trị.
Mục lục
Kiêng khem quá mức: Hiểu sai về “ăn càng ít càng tốt”
Một trong những sai lầm phổ biến nhất ở người bệnh ung thư gan là việc kiêng khem quá mức, xuất phát từ tâm lý lo sợ và mong muốn kiểm soát sự phát triển của bệnh. Tuy nhiên, nếu không hiểu đúng, kiêng khem cực đoan không những không hỗ trợ điều trị mà còn đẩy người bệnh vào tình trạng suy kiệt nhanh chóng. Phần dưới đây sẽ chỉ ra những sai lầm nghiêm trọng thường gặp trong thói quen kiêng khem của người bệnh.
Nhịn ăn để “bỏ đói” tế bào ung thư – Hiểu lầm tai hại
Không ít người cho rằng việc nhịn ăn hoặc ăn thật ít sẽ giúp “bỏ đói” tế bào ung thư, làm chậm sự phát triển của khối u. Tuy nhiên, đây là một sai lầm nguy hiểm. Khi cơ thể bị thiếu năng lượng, nó sẽ huy động protein từ cơ bắp và mô để chuyển hóa thành năng lượng, khiến người bệnh suy kiệt nhanh chóng. Theo một nghiên cứu đăng trên Journal of Cancer Research and Clinical Oncology, hơn 40% bệnh nhân ung thư tử vong không phải vì khối u, mà do suy dinh dưỡng.
Thực tế, ung thư gan làm giảm khả năng chuyển hóa và hấp thu dinh dưỡng, nên việc kiêng khem quá mức càng khiến cơ thể suy yếu, giảm đáp ứng điều trị và gia tăng nguy cơ biến chứng. Một báo cáo của Viện Dinh dưỡng Quốc gia năm 2023 cho thấy, có đến 65% bệnh nhân ung thư gan nhập viện trong tình trạng thiếu cân hoặc thiếu protein năng lượng.
Cắt bỏ hoàn toàn chất béo và tinh bột – Thiếu năng lượng trầm trọng
Một số người bệnh cắt hoàn toàn tinh bột, đường, thậm chí cả chất béo với mong muốn “không nuôi tế bào ung thư”. Tuy nhiên, gan là cơ quan cần năng lượng cao để thực hiện các chức năng thải độc, tổng hợp protein và chuyển hóa dưỡng chất. Nếu không có đủ năng lượng từ tinh bột và chất béo lành mạnh, gan sẽ hoạt động kém hiệu quả hơn.
Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị nên sử dụng tinh bột phức như gạo lứt, khoai lang và bổ sung chất béo không bão hòa từ dầu oliu, cá béo, quả bơ để đảm bảo cân bằng năng lượng mà không gây quá tải cho gan. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chất béo lành mạnh nên chiếm khoảng 20–35% tổng năng lượng khẩu phần hàng ngày.
Chế độ ăn đơn điệu, thiếu đa dạng dưỡng chất
Việc kiêng khem trong ăn uống là cần thiết, nhưng nếu lặp lại đơn điệu, thiếu sự đa dạng dưỡng chất sẽ khiến cơ thể người bệnh không được cung cấp đủ nguyên liệu để phục hồi. Trong phần này, chúng ta sẽ làm rõ những thói quen ăn uống tưởng chừng lành mạnh nhưng lại gây thiếu hụt nghiêm trọng dinh dưỡng thiết yếu cho người bị ung thư gan.
Chỉ ăn rau củ, uống nước ép – Thiếu protein và vi chất thiết yếu
Một số người bệnh chuyển sang ăn chay hoàn toàn hoặc chỉ uống nước ép với mục tiêu “thanh lọc gan”. Tuy nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm giàu protein như thịt nạc, cá, trứng hoặc các chế phẩm từ sữa sẽ khiến cơ thể thiếu hụt axit amin cần thiết cho tái tạo tế bào, đặc biệt là tế bào gan.
Rau củ tuy tốt nhưng không thể cung cấp đủ nhu cầu dinh dưỡng. Người ung thư gan cần đảm bảo khẩu phần ăn đa dạng, có mặt của đầy đủ nhóm thực phẩm: tinh bột, đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất. Nếu ăn chay, cần được tư vấn kỹ để đảm bảo bổ sung đủ protein thực vật và vi chất như B12, sắt, kẽm. Một nghiên cứu từ Đại học Harvard cho biết, chế độ ăn thiếu đạm kéo dài sẽ làm giảm khả năng phục hồi mô gan và khiến người bệnh giảm hiệu quả đáp ứng với hóa trị hoặc xạ trị.
Kiêng hoàn toàn muối, mắm – Mất cân bằng điện giải
Một số người bệnh ung thư gan kiêng triệt để gia vị như muối, nước mắm, xì dầu vì sợ làm gan “làm việc nhiều”. Tuy nhiên, kiêng quá mức lại gây ra mất cân bằng điện giải, ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thần kinh, tim mạch và chức năng chuyển hóa.
Thay vì loại bỏ hoàn toàn, nên điều chỉnh lượng gia vị ở mức hợp lý, sử dụng muối i-ốt, nước mắm nguyên chất và hạn chế các sản phẩm chế biến sẵn có nhiều natri. Trung tâm Dinh dưỡng TP.HCM khuyến cáo người bệnh ung thư gan nên giới hạn natri ở mức dưới 2g mỗi ngày nhưng không nên loại bỏ hoàn toàn.
Tin vào thực phẩm “thần dược” và phương pháp truyền miệng
Một trong những nguyên nhân khiến chế độ ăn của người ung thư gan trở nên mất cân bằng là vì niềm tin sai lệch vào các sản phẩm được gọi là “thực phẩm thần dược” hoặc các phương pháp chữa bệnh truyền miệng. Những lựa chọn thiếu cơ sở khoa học này không chỉ không mang lại lợi ích, mà đôi khi còn gây hại đến sức khỏe, làm trầm trọng thêm tình trạng gan và cản trở quá trình điều trị chính thống.
Sử dụng thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc
Nhiều người bệnh truyền tai nhau về các loại thực phẩm chức năng được quảng cáo là “thanh lọc gan, tiêu u”, “chống ung thư”,… Tuy nhiên, các sản phẩm này đa phần chưa được kiểm chứng lâm sàng và có thể chứa thành phần gây hại cho gan.
Theo cảnh báo từ Cục An toàn thực phẩm – Bộ Y tế, nhiều loại thực phẩm chức năng khi kiểm nghiệm đã phát hiện có chứa steroid hoặc chất cấm ảnh hưởng xấu tới gan, thận và hệ miễn dịch. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý sử dụng nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ. Báo cáo năm 2022 của FDA Hoa Kỳ cũng ghi nhận hơn 700 sản phẩm được rút khỏi thị trường vì chứa thành phần dược chất ẩn.
Truyền tai các mẹo chữa ung thư bằng ăn kiêng cực đoan
Một số phương pháp lan truyền trên mạng như: ăn gạo lứt muối mè hoàn toàn, chỉ uống nước ép, ăn chay tuyệt đối… được cho là có thể chữa khỏi ung thư mà không cần điều trị y tế. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học nào xác nhận hiệu quả của những cách này. Việc áp dụng các chế độ ăn cực đoan còn khiến người bệnh mất cơ hội điều trị đúng lúc, tăng nguy cơ tử vong.
Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) nhấn mạnh rằng, mọi phương pháp điều trị không chính thống cần được xem xét thận trọng và chỉ nên áp dụng nếu có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa.
Kiêng thực phẩm sai cách, ảnh hưởng ngược đến gan
Bên cạnh việc kiêng khem quá mức hay ăn uống đơn điệu, một số người bệnh còn hiểu sai về các loại thực phẩm nên và không nên sử dụng. Việc lựa chọn thực phẩm sai cách không những không giúp gan khỏe hơn mà còn có thể làm tổn thương gan nặng hơn. Mục dưới đây sẽ chỉ ra những hiểu lầm thường gặp trong việc kiêng thực phẩm và những tác hại ngược nếu không điều chỉnh đúng.
Loại bỏ các thực phẩm bổ gan vì hiểu nhầm
Một số thực phẩm như cá béo, trứng gà, dầu thực vật… có thể bị người bệnh loại bỏ do sợ “béo”, “làm nóng gan”. Thực tế, các thực phẩm này cung cấp axit béo omega-3, lecithin, vitamin D – rất cần thiết cho tái tạo tế bào gan và giảm viêm. Việc loại bỏ hoàn toàn lại vô tình khiến gan chậm hồi phục.
Cần phân biệt rõ giữa chất béo xấu (mỡ động vật, dầu chiên đi chiên lại) và chất béo tốt từ thực vật và cá biển. Các nghiên cứu tại Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy, người bệnh ung thư gan được bổ sung axit béo omega-3 hồi phục nhanh hơn và ít biến chứng hơn nhóm đối chứng.
Ăn thực phẩm lên men không kiểm soát
Người bệnh gan thường được khuyên nên tránh ăn thực phẩm lên men như dưa muối, cà muối, kim chi… vì chứa nhiều muối và có thể gây kích ứng gan. Tuy nhiên, nếu ăn với lượng nhỏ, đúng cách và đảm bảo vệ sinh thì những thực phẩm này vẫn có thể dùng để kích thích vị giác, giúp ăn ngon miệng hơn.
Tựu trung, cần có sự tư vấn từ chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh phù hợp với từng tình trạng bệnh. Một khảo sát tại Nhật Bản trên 800 bệnh nhân gan mãn tính cho thấy việc sử dụng thực phẩm lên men đúng cách giúp cải thiện cảm giác thèm ăn mà không gây tổn thương gan.
Vậy kiêng khem thế nào mới đúng cho người ung thư gan?
Sau tất cả những sai lầm thường gặp đã phân tích ở trên, câu hỏi quan trọng đặt ra là: Vậy người ung thư gan nên ăn uống như thế nào mới thực sự đúng? Đây là giai đoạn đòi hỏi sự cân bằng giữa việc hỗ trợ chức năng gan và đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ để duy trì sức khỏe và khả năng đáp ứng điều trị. Nội dung dưới đây sẽ giúp người bệnh và người chăm sóc có định hướng rõ ràng hơn về chế độ ăn phù hợp.
Ăn đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết
Người bệnh ung thư gan cần duy trì năng lượng khoảng 30 – 35 kcal/kg/ngày và protein khoảng 1,2 – 1,5 g/kg/ngày (tùy thể trạng). Cần ăn đủ các nhóm thực phẩm: ngũ cốc nguyên hạt, rau củ, đạm dễ tiêu (cá, trứng, đậu phụ), chất béo tốt và trái cây.
Nên chia nhỏ bữa ăn 5 – 6 lần/ngày để giảm áp lực lên gan, đồng thời giúp hấp thu dưỡng chất tốt hơn. Tránh để đói kéo dài hoặc ăn quá no.
Chế biến lành mạnh, dễ tiêu hóa
Ưu tiên các phương pháp chế biến như hấp, luộc, hầm nhừ. Tránh món chiên rán, nướng nhiều dầu mỡ. Dùng gia vị vừa phải, hạn chế các loại thức ăn lên men, đồ ăn đóng hộp hoặc nhiều phụ gia.
Có thể sử dụng một số thực phẩm hỗ trợ gan như nghệ, rau má, atiso, nhưng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng lâu dài.
Tư vấn dinh dưỡng cá nhân hóa
Mỗi người bệnh có tình trạng gan khác nhau (xơ gan, viêm gan, ung thư giai đoạn tiến triển…), vì vậy chế độ ăn cần được cá nhân hóa. Tốt nhất nên gặp chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn cụ thể về khẩu phần ăn, cách kết hợp thực phẩm và cách bổ sung vi chất.
Tổng kết
Kiêng khem là cần thiết với người bệnh ung thư gan, nhưng nếu hiểu sai và áp dụng cực đoan có thể gây phản tác dụng nghiêm trọng. Những sai lầm như nhịn ăn, kiêng hoàn toàn nhóm thực phẩm quan trọng, tin vào thực phẩm “thần kỳ” hay truyền miệng dân gian đều có thể làm người bệnh suy kiệt nhanh chóng. Để hỗ trợ điều trị hiệu quả, người bệnh cần có chế độ ăn khoa học, cân bằng và cá nhân hóa theo từng giai đoạn bệnh, dưới sự hướng dẫn của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
