Sau uống iod phóng xạ có cần tiếp tục kiêng iod không? Khi nào được ăn uống bình thường trở lại?

Chế độ ăn ít iod là một phần quan trọng trong quá trình chuẩn bị điều trị iod phóng xạ I-131 ở một số bệnh nhân ung thư tuyến giáp. Tuy nhiên, sau khi đã uống iod phóng xạ, nhiều người vẫn tiếp tục kiêng muối iod, hải sản, sữa và hàng loạt thực phẩm khác trong thời gian dài vì lo rằng ăn iod trở lại có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.

Thực tế, chế độ ăn ít iod chủ yếu được áp dụng trong một khoảng thời gian nhất định nhằm giúp các tế bào tuyến giáp còn lại hoặc tế bào ung thư tuyến giáp hấp thu iod phóng xạ hiệu quả hơn. Đây không phải chế độ ăn cần duy trì suốt đời. Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ và nhiều trung tâm y học hạt nhân đều xem đây là biện pháp chuẩn bị ngắn hạn trước điều trị, không phải yêu cầu dinh dưỡng lâu dài sau khi đã hoàn tất I-131.

Sau khi điều trị kết thúc, người bệnh thường có thể từng bước quay trở lại chế độ ăn cân bằng theo hướng dẫn của cơ sở điều trị. Bên cạnh vấn đề iod, việc sử dụng levothyroxine đúng cách, bố trí thời điểm ăn uống hợp lý và chăm sóc cơ thể sau I-131 cũng có vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi.

Sau uống iod phóng xạ có cần tiếp tục kiêng iod không?

Trong phần lớn trường hợp, người bệnh không cần tiếp tục chế độ ăn ít iod trong thời gian dài sau khi đã hoàn thành điều trị I-131. Hướng dẫn của các trung tâm ung thư lớn như Memorial Sloan Kettering và Mayo Clinic đều nhấn mạnh chế độ này chỉ áp dụng quanh thời điểm điều trị, còn sau đó người bệnh thường có thể ăn uống bình thường nếu bác sĩ không yêu cầu khác.

Mục tiêu của chế độ ăn ít iod trước điều trị không phải là loại bỏ hoàn toàn iod khỏi cơ thể mà là tạm thời giảm lượng iod đưa vào. Khi lượng iod thông thường trong cơ thể giảm xuống, các tế bào tuyến giáp còn lại có xu hướng hấp thu iod mạnh hơn, từ đó hỗ trợ khả năng hấp thu I-131 trong quá trình điều trị.

Theo hướng dẫn dành cho bệnh nhân của Memorial Sloan Kettering Cancer Center, chế độ ăn ít iod thường được duy trì ít nhất một tuần trước điều trị và có thể tiếp tục khoảng 24 giờ sau khi điều trị, sau đó người bệnh có thể quay lại chế độ ăn bình thường nếu bác sĩ không có chỉ định khác. Trung tâm cũng lưu ý thời gian cụ thể có thể thay đổi tùy phác đồ và tình trạng từng bệnh nhân.

Tuy nhiên, thời điểm dừng chế độ ăn ít iod có thể khác nhau giữa các bệnh viện và từng phác đồ. Vì vậy, người bệnh nên ưu tiên hướng dẫn cụ thể của bác sĩ hoặc khoa y học hạt nhân đang trực tiếp điều trị.

Không nên tự ý kiêng iod suốt đời

Một nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng đã mắc ung thư tuyến giáp hoặc đã cắt toàn bộ tuyến giáp thì phải tránh iod lâu dài.

Điều này thường không cần thiết.

Chế độ ăn ít iod được thiết kế cho một giai đoạn điều trị cụ thể và không phải là một chế độ dinh dưỡng đầy đủ để duy trì kéo dài. Memorial Sloan Kettering cũng lưu ý chế độ này chỉ nên thực hiện trong thời gian ngắn và theo chỉ định của nhân viên y tế.

Nếu tiếp tục loại bỏ quá nhiều thực phẩm chứa iod trong thời gian dài mà không có chỉ định, khẩu phần có thể trở nên đơn điệu và khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng. Các chuyên gia dinh dưỡng cảnh báo việc kiêng khem kéo dài có thể làm giảm đa dạng thực phẩm, gây thiếu năng lượng hoặc thiếu một số vi chất, trong khi chưa có bằng chứng cho thấy điều đó giúp tăng hiệu quả điều trị sau khi giai đoạn chuẩn bị I-131 đã kết thúc.

Người đã cắt toàn bộ tuyến giáp có cần kiêng iod lâu dài không?

Sau phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến giáp, phần lớn bệnh nhân cần sử dụng hormone tuyến giáp thay thế, thường là levothyroxine, theo chỉ định của bác sĩ.

Việc tuyến giáp đã được cắt không đồng nghĩa với việc người bệnh phải loại bỏ iod khỏi chế độ ăn suốt đời. Nếu đã hoàn thành giai đoạn cần ăn ít iod để chuẩn bị và điều trị I-131, người bệnh thường có thể trở lại chế độ ăn đa dạng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Trong một số trường hợp, bệnh nhân có thể phải thực hiện thêm đợt I-131 hoặc xét nghiệm, đánh giá chuyên biệt trong tương lai. Khi đó, bác sĩ có thể yêu cầu áp dụng lại chế độ ăn ít iod trong khoảng thời gian trước thủ thuật.

Vì vậy, nguyên tắc quan trọng là kiêng iod đúng thời điểm thay vì kiêng iod càng lâu càng tốt. Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ khuyến nghị việc chuẩn bị bằng chế độ ăn ít iod cần được cá thể hóa theo nguy cơ bệnh và kế hoạch điều trị, thay vì áp dụng kéo dài cho mọi bệnh nhân.

Khi nào có thể ăn uống bình thường trở lại?

Không có một mốc thời gian duy nhất áp dụng cho tất cả bệnh nhân, bởi kế hoạch điều trị phụ thuộc vào liều I-131, mục tiêu điều trị và quy trình của từng cơ sở.

Một số trung tâm cho phép người bệnh trở lại chế độ ăn bình thường khoảng 24 giờ sau điều trị. Những nơi khác có thể đưa ra thời gian khác tùy từng trường hợp.

Khi được phép kết thúc chế độ ăn ít iod, người bệnh không nhất thiết phải ăn thật nhiều thực phẩm giàu iod để “bù lại”. Cách phù hợp hơn là quay trở lại một chế độ ăn thông thường, cân đối giữa các nhóm thực phẩm. Các chuyên gia dinh dưỡng thuộc Hiệp hội Tuyến giáp Anh cũng khuyến cáo người bệnh không nên chủ động bổ sung quá mức iod sau điều trị, mà chỉ cần trở lại khẩu phần bình thường theo hướng dẫn y tế.

Chế độ ăn sau điều trị nên hướng tới sự cân bằng

Dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư tuyến giáp sau điều trị có thể bao gồm nguồn đạm từ thịt, cá, trứng, đậu và các thực phẩm phù hợp; rau xanh và trái cây đa dạng; ngũ cốc và thực phẩm giàu tinh bột; chất béo với lượng hợp lý; cùng lượng nước đáp ứng nhu cầu cơ thể.

Nếu vừa trải qua phẫu thuật tuyến giáp, khả năng ăn uống còn phụ thuộc vào tình trạng vết mổ, cảm giác đau khi nuốt, giọng nói, mức độ mệt mỏi và các vấn đề chuyển hóa sau phẫu thuật.

Không cần thiết sử dụng một thực đơn quá khắt khe nếu bác sĩ không yêu cầu.

Sau I-131 nên uống đủ nước

Sau điều trị iod phóng xạ, một phần I-131 không được các tế bào mục tiêu hấp thu sẽ được cơ thể đào thải, chủ yếu qua nước tiểu. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế và các hướng dẫn y học hạt nhân đều ghi nhận thận là đường đào thải chính của iod phóng xạ không gắn vào mô đích.

Vì vậy, người bệnh thường được khuyến cáo uống đủ chất lỏng trong những ngày đầu sau điều trị nếu không có bệnh lý khiến bác sĩ phải hạn chế lượng nước.

Memorial Sloan Kettering hướng dẫn bệnh nhân tiếp tục uống nhiều chất lỏng trong khoảng 5–7 ngày sau điều trị.

Uống nước đều trong ngày vừa hỗ trợ quá trình đào thải iod phóng xạ vừa hạn chế tình trạng mất nước. Tuy nhiên, người mắc suy tim, bệnh thận hoặc đang phải kiểm soát lượng dịch cần tuân thủ giới hạn do bác sĩ đặt ra thay vì tự tăng lượng nước.

Khô miệng và tuyến nước bọt sau iod phóng xạ cần chăm sóc thế nào?

Tuyến nước bọt cũng có khả năng hấp thu một phần iod phóng xạ. Vì vậy, một số bệnh nhân có thể gặp cảm giác khô miệng, thay đổi vị giác hoặc khó chịu tại vùng tuyến nước bọt sau I-131.

Uống đủ nước và thực hiện các biện pháp kích thích tiết nước bọt theo hướng dẫn của cơ sở điều trị có thể giúp giảm khó chịu.

Một số trung tâm hướng dẫn sử dụng kẹo chua để kích thích tiết nước bọt nhưng thời điểm bắt đầu rất quan trọng. Chẳng hạn, Memorial Sloan Kettering hướng dẫn bệnh nhân bắt đầu ngậm kẹo chua khoảng 24 giờ sau điều trị.

Do hướng dẫn về kích thích tuyến nước bọt có thể khác nhau tùy cơ sở và liều I-131, bệnh nhân không nên tự áp dụng ngay sau khi uống thuốc nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.

Đang uống levothyroxine có phải kiêng thực phẩm nào không?

Đây là vấn đề cần phân biệt với chế độ ăn ít iod.

Sau khi kết thúc giai đoạn kiêng iod, phần lớn bệnh nhân không cần tránh hàng loạt thực phẩm chỉ vì đang sử dụng levothyroxine. Điều quan trọng hơn là thời điểm dùng thuốc và khoảng cách giữa thuốc với một số thực phẩm, thuốc hoặc chất bổ sung có khả năng làm giảm hấp thu levothyroxine. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ cùng Mayo Clinic đều khuyến cáo chú ý đến tương tác hấp thu thay vì tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm.

Uống thuốc tuyến giáp bao lâu thì được ăn sáng?

Với dạng viên levothyroxine thông thường, thuốc thường được khuyến cáo uống vào buổi sáng khi bụng đói và chờ khoảng 30–60 phút trước khi ăn sáng.

Nên uống thuốc với nước và duy trì thời điểm uống tương đối cố định mỗi ngày.

Tính nhất quán rất quan trọng bởi nếu hôm nay uống thuốc lúc đói, ngày mai lại uống cùng bữa ăn hoặc thay đổi thời gian liên tục, mức độ hấp thu thuốc có thể thay đổi và khiến việc kiểm soát hormone tuyến giáp khó ổn định hơn. Một nghiên cứu đăng trên Thyroid cho thấy dùng levothyroxine nhất quán theo cùng một điều kiện ăn uống giúp hạn chế dao động TSH và hỗ trợ bác sĩ điều chỉnh liều chính xác hơn.

Canxi và sắt có ảnh hưởng đến thuốc tuyến giáp không?

Có. Đây là hai tương tác đặc biệt đáng lưu ý.

Các sản phẩm bổ sung canxi và sắt có thể làm giảm khả năng hấp thu levothyroxine nếu sử dụng quá gần nhau.

Mayo Clinic khuyến cáo các sản phẩm chứa canxi nên được sử dụng cách hormone tuyến giáp ít nhất khoảng 4 giờ. Các chế phẩm chứa sắt cũng có thể gây tương tác tương tự.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với bệnh nhân sau phẫu thuật tuyến giáp được bác sĩ kê bổ sung canxi.

Ví dụ, nếu levothyroxine được uống vào sáng sớm, viên canxi hoặc viên sắt có thể được bố trí vào thời điểm khác trong ngày theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Cà phê, đậu nành và thực phẩm nhiều chất xơ có phải kiêng hoàn toàn?

Thông thường không cần loại bỏ hoàn toàn những thực phẩm này.

Tuy nhiên, cà phê, sản phẩm từ đậu nành và khẩu phần có lượng chất xơ cao có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu levothyroxine ở một số trường hợp nếu sử dụng quá gần thời điểm uống thuốc.

Mayo Clinic lưu ý đậu nành không nhất thiết phải bị loại bỏ khỏi chế độ ăn; vấn đề quan trọng là bố trí thời điểm ăn hợp lý. Chất xơ, đậu nành và một số thực phẩm khác cũng có thể ảnh hưởng đến hấp thu hormone tuyến giáp.

Do đó, thay vì xây dựng một danh sách dài các thực phẩm “cấm”, người bệnh nên duy trì thói quen uống levothyroxine ổn định và trao đổi với bác sĩ nếu chế độ ăn có thay đổi lớn.

Dinh dưỡng sau điều trị ung thư tuyến giáp cần nhớ điều gì?

Sau I-131, mục tiêu dinh dưỡng chuyển dần từ việc tạo điều kiện cho điều trị sang phục hồi sức khỏe và duy trì chế độ ăn lâu dài.

Người bệnh nên ghi nhớ một số nguyên tắc: chỉ duy trì chế độ ăn ít iod trong khoảng thời gian được chỉ định; không tự kiêng iod kéo dài; quay lại chế độ ăn cân bằng khi bác sĩ cho phép; uống đủ nước sau I-131 nếu không có chống chỉ định; dùng levothyroxine đúng giờ và đúng cách; đồng thời bố trí canxi, sắt và các thực phẩm có khả năng ảnh hưởng hấp thu thuốc vào thời điểm thích hợp.

Quan trọng nhất, hướng dẫn của cơ sở đang trực tiếp điều trị luôn được ưu tiên vì liều I-131, thời điểm xét nghiệm, kế hoạch theo dõi và nhu cầu hormone tuyến giáp của mỗi người không hoàn toàn giống nhau. Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ nhấn mạnh kế hoạch theo dõi sau điều trị phải được cá thể hóa dựa trên nguy cơ tái phát, đáp ứng điều trị, xét nghiệm thyroglobulin và hình ảnh học.

Sau uống iod phóng xạ, phần lớn bệnh nhân không phải kiêng iod lâu dài. Kiêng đúng thời điểm mới là mục tiêu; kiêng càng lâu không đồng nghĩa với điều trị càng hiệu quả. Khi giai đoạn ăn ít iod kết thúc, một chế độ ăn đa dạng, đủ chất kết hợp với sử dụng levothyroxine đúng cách thường là nền tảng phù hợp cho quá trình phục hồi và theo dõi lâu dài sau ung thư tuyến giáp.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo và không thay thế chỉ định của bác sĩ điều trị. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ chuyên khoa ung bướu, nội tiết hoặc y học hạt nhân, đặc biệt khi chuẩn bị xét nghiệm hoặc điều trị I-131 tiếp theo.

Lời kết

Sau khi uống iod phóng xạ, người bệnh thường không cần tiếp tục kiêng iod trong thời gian dài nếu bác sĩ không có chỉ định đặc biệt. Chế độ ăn ít iod chủ yếu được áp dụng trước và trong một khoảng thời gian ngắn sau điều trị nhằm hỗ trợ tế bào tuyến giáp hấp thu I-131 hiệu quả hơn.

Khi được phép ăn uống bình thường trở lại, bạn nên duy trì chế độ ăn đa dạng, uống đủ nước và dùng levothyroxine đúng hướng dẫn. Hãy chú ý khoảng cách giữa thuốc tuyến giáp với canxi, sắt và một số thực phẩm có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu thuốc.

Mỗi người có liều điều trị, tình trạng sức khỏe và kế hoạch theo dõi khác nhau. Vì vậy, hãy ưu tiên hướng dẫn của bác sĩ hoặc cơ sở y học hạt nhân đang điều trị cho bạn, thay vì tự kiêng iod kéo dài hoặc tự thay đổi thuốc.