Khi chuẩn bị điều trị iod phóng xạ I-131, nhiều người bệnh lo thực phẩm chứa iod nên chỉ ăn cơm, rau luộc hoặc cháo trắng. Cách kiêng này có thể làm khẩu phần thiếu năng lượng và đạm, nhất là khi người bệnh đã chán ăn, mệt mỏi hoặc sụt cân.
Dinh dưỡng cho người ung thư tuyến giáp cần giảm iod theo chỉ định nhưng vẫn bảo đảm lượng thức ăn cần thiết. Ăn ít iod không đồng nghĩa với ăn ít, bỏ hết muối hay loại bỏ càng nhiều nhóm thực phẩm càng tốt.
Mục lục
1. Hiểu đúng chế độ ăn ít iod trước điều trị I-131
Trước khi xây dựng khẩu phần, người bệnh cần biết mình phải kiêng những gì và trong bao lâu.
Ăn ít iod có gây thiếu chất không?
Chế độ ít iod giúp chuẩn bị cho mô tuyến giáp và tế bào ung thư có khả năng bắt iod hấp thu iod phóng xạ tốt hơn. Người bệnh thường được hướng dẫn thực hiện khoảng 1–2 tuần trước điều trị; thời điểm bắt đầu và kết thúc phải theo cơ sở điều trị. Đây không phải chế độ ăn áp dụng lâu dài cho mọi người mắc ung thư tuyến giáp.
Việc giảm iod có chủ đích không đồng nghĩa với thiếu mọi chất dinh dưỡng. Tuy nhiên, khi phải hạn chế một số thực phẩm, khẩu phần có thể mất cân đối nếu không có món thay thế. Chẳng hạn, bỏ sữa, trứng nguyên quả và hải sản nhưng không bổ sung nguồn đạm phù hợp sẽ khiến tổng lượng protein giảm. Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering của Mỹ lưu ý chế độ ít iod có thể không đáp ứng mức khuyến nghị của tất cả dưỡng chất nên chỉ thực hiện trong thời gian ngắn theo chỉ định.
Người bệnh sau cắt tuyến giáp cũng không mặc nhiên phải kiêng iod suốt đời. Cần phân biệt chế độ ăn phục hồi sau phẫu thuật với chế độ chuẩn bị I-131.
Kiêng iod có cần giảm lượng thức ăn hoặc bỏ muối hoàn toàn?
Không cần chủ động giảm lượng thức ăn chỉ vì đang kiêng iod. Mục tiêu là thay đổi nguyên liệu chứa iod, đồng thời duy trì năng lượng.
Muối không bổ sung iod có thể được sử dụng theo hướng dẫn, với lượng phù hợp tình trạng sức khỏe. Không nên mặc định muối biển, muối hồng hoặc muối thủ công đều phù hợp. Người bệnh tăng huyết áp, suy tim hay bệnh thận vẫn cần tuân thủ giới hạn muối riêng. Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), không nên tự hạn chế muối không iod chỉ vì đang ăn ít iod, nhằm giảm nguy cơ hạ natri máu.
2. Xây dựng chế độ ăn ít iod đủ dinh dưỡng
Một khẩu phần hợp lý cần có nguồn tinh bột, đạm, chất béo, rau và trái cây phù hợp; không nên chỉ tập trung vào danh sách món cấm.
Ước tính nhu cầu năng lượng và đạm
Theo ESPEN, khi chưa đo nhu cầu riêng, năng lượng cho người bệnh ung thư thường được ước tính khoảng 25–30 kcal/kg/ngày; protein trên 1 g/kg/ngày, nếu phù hợp có thể đến 1,5 g/kg/ngày. Đây là mức tham khảo chung, không phải đơn ăn cố định cho mọi người bệnh tuyến giáp.
Ví dụ, người nặng 50 kg có mức năng lượng tham khảo khoảng 1.250–1.500 kcal/ngày và lượng protein trên 50 g, có thể đến 75 g/ngày. Người đang sụt cân, béo phì, có phù hoặc bệnh thận cần được điều chỉnh riêng.
Gram protein không phải gram thịt: 100 g thịt không cung cấp 100 g protein. Vì vậy, nên phân bố nguồn đạm trong nhiều bữa và nhờ chuyên gia tính khẩu phần nếu việc kiêng làm khó đáp ứng nhu cầu. Ví dụ, tài liệu dinh dưỡng của Vinmec ghi nhận 100 g thịt lợn nạc cung cấp khoảng 19 g protein, minh họa sự khác biệt giữa trọng lượng thực phẩm và lượng đạm.
Chọn nguồn đạm phù hợp thay vì bỏ hết thịt, trứng và đậu
Các lựa chọn thường được sử dụng gồm thịt tươi không tẩm ướp, không bơm nước muối; lòng trắng trứng nấu chín; hạt và bơ hạt không ướp muối, không có thành phần cần tránh. Hạn chế thịt nguội, xúc xích và thực phẩm chế biến sẵn khó xác định nguyên liệu.
Không nên tăng thịt không giới hạn để bù đạm. Một số hướng dẫn giới hạn thịt tươi dưới khoảng 170 g/ngày; người bệnh cần theo mức cơ sở điều trị quy định. Hướng dẫn của Đại học California, San Francisco (UCSF) cũng giới hạn thịt tươi ở mức 6 ounce, tương đương khoảng 170 g mỗi ngày, cho thấy “được ăn” không có nghĩa là ăn tùy ý.
Đối với đậu, hướng dẫn giữa các cơ sở có khác biệt. Không tự coi mọi loại đậu hoặc đồ uống thực vật là an toàn; hãy hỏi rõ loại và lượng được phép. Đặc biệt, đậu nành, đậu phụ, sữa đậu nành và nước tương có thể nằm trong danh sách hạn chế của phác đồ.
Giữ tinh bột và thêm chất béo để đủ năng lượng
Cơm, khoai và sản phẩm ngũ cốc phù hợp giúp duy trì năng lượng. Khi chọn bánh mì, mì hoặc ngũ cốc đóng gói, cần kiểm tra thành phần sữa, trứng, muối iod và phụ gia theo danh sách bệnh viện.
Có thể thêm dầu thực vật phù hợp vào cháo, món xào hoặc rau trộn để tăng năng lượng mà không phải ăn thêm quá nhiều. Theo Memorial Sloan Kettering, mỗi gram chất béo cung cấp 9 kcal; vì vậy, thêm 5 g dầu có thể bổ sung khoảng 45 kcal cho món ăn. Trái cây và hạt không muối cũng giúp bữa phụ đa dạng. Những nhóm thực phẩm này xuất hiện trong hướng dẫn ít iod của Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ.
Người nhanh no không cần ép ăn toàn bộ ngũ cốc nguyên hạt. Có thể chọn cơm mềm, khoai nghiền hoặc cháo đặc để dễ ăn hơn.
3. Chia bữa và điều chỉnh món ăn khi chán ăn, mệt mỏi
Khẩu phần đúng nguyên liệu vẫn chưa đủ nếu người bệnh không ăn được lượng đã chuẩn bị.
Chia 5–6 bữa nhỏ, ưu tiên đạm khi còn ngon miệng
Thay vì cố ăn ba bữa lớn, có thể chia thành 5–6 bữa nhỏ, cách nhau khoảng 2–3 giờ. Ăn phần giàu đạm trước khi cảm giác thèm ăn còn tốt; uống phần lớn nước giữa các bữa để hạn chế đầy bụng. Đây là những biện pháp NCI gợi ý cho người bệnh chán ăn hoặc giảm cân.
Chia nhỏ bữa không có nghĩa là giảm tổng thức ăn cả ngày. Nếu mỗi bữa chỉ ăn vài thìa rồi bỏ bữa phụ, lượng năng lượng vẫn có thể thiếu. Cancer Research UK khuyến nghị tăng năng lượng và đạm trong các bữa chính lẫn bữa phụ khi người bệnh sụt cân, giúp mỗi phần ăn nhỏ vẫn đóng góp dinh dưỡng đáng kể.
Có thể chọn cháo đặc với thịt băm, lòng trắng trứng chín và dầu; cơm mềm với thịt hầm; hoặc khoai nghiền dùng dầu thay bơ sữa. Khi nhạy cảm với mùi, thử món ít mùi, để nguội bớt và ăn trong phòng thoáng. Nếu đau khi nuốt, nôn hoặc buồn nôn kéo dài, cần báo bác sĩ để xử lý nguyên nhân.
Gợi ý thực đơn ít iod trong một ngày
Thực đơn dưới đây minh họa cách phân bố nhóm chất, chưa bảo đảm đủ nhu cầu cho từng người. Lượng thịt, ngũ cốc và gia vị phải điều chỉnh theo hướng dẫn điều trị.
| Bữa | Món ăn gợi ý |
|---|---|
| Sáng | Cháo đặc với lòng trắng trứng chín, thêm dầu phù hợp |
| Phụ sáng | Chuối và một ít hạt không muối |
| Trưa | Cơm, thịt tươi chế biến tại nhà, rau xào và canh rau |
| Phụ chiều | Khoai mềm hoặc trái cây với bơ hạt phù hợp |
| Tối | Cơm mềm, phần thịt còn lại trong hạn mức, rau củ |
| Phụ tối nếu cần | Một phần món mềm phù hợp khi tổng lượng ăn còn thiếu |
Gia đình nên chuẩn bị nguyên liệu và chia phần trước để người bệnh mệt vẫn có món sẵn. Không thay bữa đầy đủ bằng nước ép, nước rau hay nước cháo vì các món này thường thiếu đạm.
4. Theo dõi sụt cân và sử dụng thực phẩm bổ sung đúng cách
Theo dõi sớm giúp phát hiện khẩu phần chưa đáp ứng nhu cầu trước khi thể trạng giảm rõ.
Ghi nhật ký ăn uống và nhận biết nguy cơ mất cơ
Nên cân 1–2 lần mỗi tuần, cùng thời điểm và điều kiện tương tự. Ghi thêm lượng ăn, số bữa bỏ, mức độ buồn nôn và khả năng vận động.
Quần áo rộng hơn, tay chân nhỏ đi hoặc yếu hơn khi đứng lên có thể gợi ý mất cơ. Cân nặng không giảm cũng chưa loại trừ vấn đề dinh dưỡng. NCI lưu ý người bệnh ung thư có cân nặng hoặc BMI bình thường, thậm chí cao, vẫn có thể mất cơ nghiêm trọng vì BMI không phân biệt khối cơ với khối mỡ. ESPEN khuyến nghị đánh giá lượng ăn và thay đổi cân nặng thường xuyên từ khi chẩn đoán ung thư.
Nếu bắt đầu sụt cân ngoài ý muốn hoặc ăn giảm rõ, hãy liên hệ bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng sớm. Không chờ đến khi gầy nhiều mới tìm hỗ trợ.
Có nên dùng thực phẩm bổ sung khi đang ăn ít iod?
Có thể cần hỗ trợ dinh dưỡng khi ăn không đủ, nhưng không tự chọn sản phẩm chỉ vì nhãn ghi “dành cho người ung thư”. Sữa dinh dưỡng, bột protein, vitamin và khoáng chất có thể chứa iod hoặc nguyên liệu không phù hợp. Hướng dẫn ít iod yêu cầu kiểm tra thực phẩm bổ sung, đặc biệt sản phẩm chứa iod và tảo biển. NIH lưu ý bảng dinh dưỡng thường không ghi iod có sẵn tự nhiên trong thực phẩm, nên việc không thấy chữ “iod” trên nhãn chưa đủ để kết luận sản phẩm phù hợp.
Hãy đưa nhãn thành phần cho đội ngũ điều trị kiểm tra. Thuốc và các chất bổ sung được kê sau cắt tuyến giáp cũng cần dùng theo chỉ định.
Ăn uống khi điều trị ung thư tuyến giáp nên hướng đến kiêng đúng nguyên liệu, đúng thời gian và vẫn ăn đủ. Khẩu phần đa dạng, chia bữa hợp lý và theo dõi cân nặng sẽ giúp hạn chế kiêng khem quá mức trong giai đoạn chuẩn bị I-131.
