Đã ngừng ăn hải sản, không dùng rong biển và đổi muối nấu ăn, nhưng người bệnh vẫn có thể bỏ sót iod trong hạt nêm, bánh mì hoặc viên vitamin uống mỗi sáng. Những sản phẩm quen thuộc này khiến việc kiểm soát iod khó hơn chỉ nhìn vào món ăn chính.
Khi tìm hiểu ung thư tuyến giáp kiêng iod, cần kiểm tra cả gia vị, thực phẩm đóng gói, thuốc và thực phẩm bổ sung. Bài viết dưới đây hướng dẫn nhận diện những nguồn dễ bị bỏ qua, giúp người bệnh thực hiện chế độ ăn giảm iod có căn cứ.
Mục lục
Hiểu đúng về kiêng iod trước khi kiểm tra thực phẩm
Chế độ giảm iod có mục đích và thời hạn cụ thể. Hiểu đúng ngay từ đầu giúp người bệnh tránh kiêng thiếu hoặc hạn chế ăn uống quá mức.
Kiêng iod không phải yêu cầu suốt đời
Một số bệnh nhân được chỉ định giảm iod trước điều trị iod phóng xạ I-131 nhằm hỗ trợ mô tuyến giáp và tế bào ung thư có khả năng bắt iod hấp thu iod phóng xạ tốt hơn. Theo BSCKII Nguyễn Thanh Hướng, Khoa Y học hạt nhân, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, giảm iod giúp hạn chế sự cạnh tranh của iod thông thường với iod phóng xạ tại tế bào tuyến giáp. Điều này không có nghĩa mọi người mắc ung thư tuyến giáp đều phải kiêng iod lâu dài.
Chế độ này thường bắt đầu khoảng 1–2 tuần trước điều trị; thời điểm kết thúc do cơ sở điều trị hướng dẫn. Kiêng iod đúng cách cho người ung thư tuyến giáp là giảm iod theo chỉ định, không cố loại bỏ hoàn toàn iod hoặc tự kéo dài thời gian kiêng.
Ít muối chưa chắc ít iod
Natri và iod là hai chất khác nhau. Thực phẩm mặn không mặc nhiên nhiều iod, còn sản phẩm “ít natri” vẫn có thể chứa nguyên liệu cung cấp iod. Thông tin natri trên nhãn không thay thế việc kiểm tra thành phần. Một nghiên cứu tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 công bố trên Tạp chí Y học Cộng đồng ghi nhận chỉ 53,2% người bệnh trả lời đúng câu hỏi phân biệt chế độ ăn hạn chế iod với chế độ ăn ít muối.
Tương tự, chữ “hữu cơ”, “tự nhiên” hay “thuần chay” không chứng minh sản phẩm phù hợp với chế độ ăn giảm iod. Hãy xem nguyên liệu thực tế thay vì chọn theo lời quảng cáo ở mặt trước bao bì.
Gia vị và thực phẩm chế biến sẵn: Nguồn iod dễ bỏ sót
Một bữa ăn tự nấu vẫn có thể sử dụng nguyên liệu chưa phù hợp. Vì vậy, nên kiểm tra cả những thứ chỉ dùng vài thìa hoặc một gói nhỏ.
Muối biển, nước mắm và xì dầu có chứa iod không?
Muối biển có thể chứa iod tự nhiên, nhưng hàm lượng thay đổi; một số sản phẩm còn được bổ sung iod. Hướng dẫn của Đại học California, San Francisco (UCSF, Mỹ) đưa muối biển vào nhóm cần tránh khi chuẩn bị làm thủ thuật iod phóng xạ, cho thấy tên gọi “muối biển” không đủ để xác định sản phẩm phù hợp. Không nên mặc định muối biển, muối hồng hay muối thủ công là muối không iod. Cần tìm thông tin “không bổ sung iod” hoặc “non-iodized” và đối chiếu hướng dẫn của bệnh viện.
Với nước mắm sản xuất từ cá biển và mắm tôm, cần lưu ý nguồn nguyên liệu biển và loại muối sử dụng. Không thể đưa ra một hàm lượng iod chung cho mọi nhãn hàng. Hướng dẫn của Memorial Sloan Kettering đưa nước mắm vào nhóm tránh trong giai đoạn giảm iod.
Xì dầu cũng không thể đánh giá chỉ bằng độ mặn hoặc màu sắc. Một số hướng dẫn hạn chế sản phẩm đậu nành khi chuẩn bị điều trị; điều đó không đồng nghĩa đậu nành tự nhiên luôn nhiều iod. Hãy thực hiện theo danh sách của cơ sở điều trị.
Khi sử dụng muối không iod, nên giữ nguyên bao bì hoặc ghi rõ trên lọ đựng để người chăm sóc tránh lấy nhầm.
Hạt nêm, mì ăn liền và thịt chế biến sẵn
Hạt nêm có thể chứa muối iod hoặc thành phần từ hải sản. Mì ăn liền cần kiểm tra cả vắt mì, gói súp, dầu và phần nguyên liệu ăn kèm. Xúc xích, thịt nguội hoặc thịt ướp sẵn cũng cần xem gia vị đã sử dụng.
Không nên khẳng định tất cả đồ ăn chế biến sẵn đều nhiều iod. Vấn đề là người mua thường khó xác minh loại muối và nguyên liệu trong sản phẩm. Các hướng dẫn giảm iod vì vậy thường yêu cầu tránh hoặc hạn chế nhiều món chế biến sẵn, thức ăn nhanh và thịt chế biến. Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ khuyến cáo tránh món ăn nhà hàng, đặc biệt thức ăn nhanh, vì người bệnh khó xác định cơ sở chế biến có sử dụng muối iod hay không.
Ví dụ, đổi muối trong bếp nhưng vẫn nêm bằng gói gia vị cũ là một điểm cần rà soát. Người bệnh có thể đánh dấu riêng các sản phẩm đã kiểm tra để cả gia đình sử dụng thống nhất.
Đồ hộp và bánh mì cần kiểm tra những gì?
Thực phẩm đóng hộp có nhiều iod không? Không có câu trả lời chung. Cá biển đóng hộp khác với trái cây đóng hộp; nguy cơ phụ thuộc nguyên liệu và thành phần bổ sung, không phải chiếc hộp.
Bánh mì có thể chứa iod từ muối, sữa, trứng hoặc chất cải thiện bột có iodate. Những tên đáng chú ý gồm potassium iodate — kali iodate và calcium iodate — canxi iodate. Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering (Mỹ) hướng dẫn người đang ăn giảm iod không chọn bánh có “potassium iodate” hoặc “calcium iodate” trong danh sách thành phần. Tuy nhiên, không phải mọi loại bánh mì đều sử dụng các chất này.
Nếu bánh bán rời không có nhãn, hãy hỏi cơ sở sản xuất về thành phần. Câu trả lời “bánh không mặn” hoặc “chỉ có bột mì” chưa đủ để xác minh công thức.
Phụ gia, thuốc và thực phẩm bổ sung chứa iod
Hải sản không phải nguồn iod duy nhất. Việc kiểm tra cần mở rộng sang những sản phẩm dùng ngoài bữa ăn.
Chất tạo màu và phụ gia có tên khó nhận biết
Chất tạo màu erythrosine, còn gọi là E127 hoặc FD&C Red No. 3, chứa iod và cần được chú ý trên nhãn thực phẩm, viên uống. Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ lưu ý Red No. 3 có thể xuất hiện trong một số loại kẹo, đồ uống, ngũ cốc và vitamin, nên việc kiểm tra không chỉ dừng ở thực phẩm có nguồn gốc biển. Không phải mọi màu đỏ đều chứa iod, vì vậy cần đọc tên chất cụ thể.
Một số hướng dẫn cũng yêu cầu tránh phụ gia nguồn gốc tảo biển như algin, alginate, carrageenan và agar-agar. Khi gặp các tên này, hãy đối chiếu tài liệu của bệnh viện thay vì tự suy đoán hàm lượng iod của sản phẩm.
Vitamin và “thuốc bổ” không mặc nhiên phù hợp
Viên bổ sung vitamin có iod, sản phẩm hỗ trợ tuyến giáp hoặc thực phẩm chức năng chứa tảo biển là những nguồn cần rà soát. Iod có thể xuất hiện dưới tên iodine, iodide hoặc potassium iodide; kelp là một nguyên liệu tảo biển thường gặp trong sản phẩm bổ sung. Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) đưa sản phẩm kelp và nhiều viên đa vitamin–khoáng chất vào nhóm cần kiểm tra hoặc tránh trong giai đoạn giảm iod trước điều trị.
Hãy đọc hàm lượng theo liều dùng hằng ngày, không chỉ theo một viên. Mang ảnh nhãn và liều đang uống cho bác sĩ hoặc dược sĩ kiểm tra. Đừng tự thêm thuốc bổ chứa iod vì nghĩ người đang điều trị ung thư cần bổ sung càng nhiều càng tốt.
Thuốc cản quang, sát khuẩn và amiodarone
Thuốc và sản phẩm y tế cần được rà soát riêng, thay vì chỉ kiểm tra thực phẩm:
- Thuốc cản quang chứa iod: báo cho bác sĩ điều trị nếu đã chụp CT hoặc làm thủ thuật có sử dụng loại thuốc này.
- Dung dịch sát khuẩn povidone iodine: thông báo nếu đang dùng trên da, vết thương hoặc dưới dạng sản phẩm súc họng.
- Amiodarone: đây là thuốc chống loạn nhịp giàu iod, cần được bác sĩ đánh giá khi lập kế hoạch điều trị iod phóng xạ.
Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 cũng lưu ý người chuẩn bị điều trị iod phóng xạ phải rà soát thuốc bôi, thuốc sát trùng và thuốc cản quang chứa iod bên cạnh chế độ ăn.
Không tự ngừng amiodarone, levothyroxine hoặc thuốc kê đơn khác. Hãy cung cấp tên thuốc, liều dùng và thời điểm sử dụng gần nhất để bác sĩ quyết định cách xử trí.
Cách đọc nhãn và kiểm soát nguồn iod trong sinh hoạt
Để tránh kiểm tra tùy hứng, người bệnh có thể áp dụng một quy trình ngắn cho từng sản phẩm.
Đọc nhãn theo bốn bước
- Xem danh sách thành phần: tìm muối iod, nguyên liệu biển, sữa, trứng và phụ gia cần lưu ý.
- Tìm tên tiếng Anh: iodized salt, iodine, iodide, iodate, kelp, erythrosine hoặc Red No. 3.
- Kiểm tra khẩu phần: với viên uống, xem liều hằng ngày gồm bao nhiêu viên và tổng lượng iod.
- Xử lý thông tin thiếu: nếu nhãn chỉ ghi “muối”, “gia vị” hoặc “chất cải thiện bột”, hỏi nhà sản xuất hoặc chuyên viên dinh dưỡng.
Không thấy iod trong bảng dinh dưỡng không có nghĩa sản phẩm không chứa iod. NIH giải thích rằng iod tự nhiên trong cá và rong biển thường không được ghi trong bảng dinh dưỡng, vì vậy không thể dựa riêng vào bảng này để loại trừ nguồn iod. Bảng thành phần và thông tin từ nhà sản xuất mới giúp làm rõ những điểm còn thiếu.
Thống nhất với người nấu ăn và báo khi có sơ suất
Trước giai đoạn kiêng, nên kiểm tra một lượt tủ gia vị, thực phẩm dự trữ và các viên uống. Ghi lại sản phẩm cần hỏi thêm, đồng thời thống nhất với người nấu ăn về loại muối và gia vị được dùng.
Nếu lỡ ăn món chưa xác minh, hãy ghi món ăn, lượng dùng và thời điểm để hỏi nhóm điều trị. Không tự nhịn ăn bù hoặc kéo dài thời gian kiêng.
Dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư tuyến giáp cần vừa đáp ứng chỉ định giảm iod, vừa duy trì khả năng ăn uống. Thay vì chỉ hỏi “ăn gì khi điều trị ung thư tuyến giáp”, hãy kiểm tra thêm “món này được nêm bằng gì, sản phẩm này có thành phần nào và thuốc đang dùng đã được rà soát chưa?”.
